Sentetik Miskler: Vücutta ve Doğada Biriken Kokular

Misk geyiğinden laboratuvara

Misk, parfümeri tarihinin en değerli kokularından biridir. Asıl kaynağı erkek misk geyiğinin karnındaki bir bezdir. Geleneksel yöntemde bu bezi almak için hayvan öldürülürdü. Misk geyiği 1979’da CITES sözleşmesiyle koruma altına alındı ve doğal misk tentürlerinin parfümeride kullanımı o dönemde sona erdi. Bugün misk üreten yedi türden altısı nesli tehlike altındadır (Wikipedia, Deer musk).

Misk, kokuyu uzun süre tutan bir sabitleyici olarak da değerlidir (Wikipedia, Deer musk). Doğal kaynağın yerini laboratuvarda üretilen sentetik miskler aldı. Bu adım hayvanları korudu; bu gerçek bir kazanımdır. Ancak bu yeni moleküllerin bir kısmı kendi sorunlarını getirdi: Vücutta ve doğada birikmeleri.

Bu yazıda sentetik misk ailelerini, yasaklananları, hâlâ kullanılanları ve bitkisel alternatifleri anlatıyoruz.

Üç sentetik misk ailesi

Bu yazının odak noktası ilk iki ailedir. Çünkü vücutta ve çevrede birikmeye ilişkin bulguların neredeyse tamamı bu iki gruba aittir. Makrosiklik miskler de laboratuvarda üretilebilir, ancak yapıları bitkilerde ve hayvanlarda bulunan misk moleküllerine benzer.

Nitro misklerin hikayesi: Yasaklarla biten bir dönem

Nitro miskler, “bir molekül önce güvenli kabul edilir, sonra yasaklanır” hikayesinin en iyi örneklerindendir.

Misk ambret: Uzun yıllar yaygın biçimde kullanıldı. Daha sonra sinir sistemine zarar verme (nörotoksisite) ve ışıkla tetiklenen cilt hassasiyeti nedeniyle sektörün kendi kuruluşu IFRA tarafından tamamen yasaklandı. Uzman paneli bu maddenin hiçbir son üründe koku bileşeni olarak kullanılmamasını önerir (IFRA Standardı).

Misk ksilen: Avrupa Kimyasallar Ajansı (ECHA), misk ksileni 2008’de “çok yüksek endişe verici madde” listesine aldı. Gerekçe, maddenin çok kalıcı ve çok biyobirikimli (vPvB) olmasıydı. ECHA’nın belgesine göre misk ksilen deterjan, yumuşatıcı, temizlik ürünleri ve oda kokuları gibi ev ürünlerinde kullanılıyordu (ECHA, 2009). IFRA, misk ksileni 2009’da gönüllü olarak yasakladı. Avrupa Komisyonu da 2011’de bu maddeyi çevresel etkileri nedeniyle REACH kapsamında izne tabi maddeler arasına ekledi (CosmeticsDesign, 2011).

Bu örnekler önemli bir ders veriyor: Bir maddenin bugün yasal olması, onun uzun vadede güvenli olduğu anlamına gelmez. Bazı etkiler ancak yıllarca kullanıldıktan sonra ortaya çıkar.

Polisiklik miskler: İnsan vücudundaki izler

Nitro misklerin yerini alan polisiklik miskler, özellikle galaksolid (HHCB) ve tonalid (AHTN), bugün de yaygın biçimde kullanılıyor. Bu iki madde ABD pazarındaki polisiklik misklerin %90 veya daha fazlasını oluşturuyor. Etiketlerde ise çoğu zaman yazılmazlar ya da yalnızca “parfüm” kelimesinin arkasında kalırlar (EHP, 2007).

Avusturya’daki kan çalışması özellikle öğretici. Polisiklik misklerin kandaki düzeyini etkileyen faktörler, yaşın yanı sıra losyon ve parfüm kullanımıydı. Araştırmacılar nitro misklerin 1990’lardaki çalışmalara göre daha az bulunduğunu da gözledi (Hutter ve ark., 2009). Bu, yasakların işe yaradığının somut bir göstergesi.

Massachusetts çalışması ise bebeklerin anne sütüyle günde yaklaşık 1.830 nanogram galaksolid alabileceğini hesapladı. Araştırmacılar bu maddelerin insan sağlığı üzerindeki etkileri hakkında henüz çok az şey bilindiğini vurgular (EHP, 2007).

Doğadaki izler

Sentetik misklerin yolculuğu cildimizde bitmez. Duşta durulanan şampuan, makinede yıkanan çamaşır ve temizlik ürünleri bu maddeleri atık suya taşır.

Kalıcılık: Avustralya’nın resmi kimyasal değerlendirme kurumu AICIS, galaksolidi toksik, orta düzeyde birikme potansiyeli olan ve kalıcı bir madde olarak sınıflandırır. Kurum, galaksolidin dünya genelinde yılda binlerce ton kullanıldığını ve çevreyle ilgili koşullarda parçalandığının gözlemlenmediğini belirtir (AICIS, 2021). Araştırmacılar polisiklik miskleri yüzey sularında ve hem kırsal hem kentsel alanlardaki dış havada da ölçmüştür (EHP, 2007).

Hücre savunma sistemi: Konuyla ilgili en dikkat çekici çalışmalardan biri 2005’te yayımlandı. Araştırmacılar Kaliforniya midyelerinin solungaç dokusunu inceledi. Hücreler, zararlı maddeleri dışarı pompalayan özel taşıyıcılara sahiptir. Test edilen altı misk bu savunma sistemini baskıladı. Misk ksilen, misk keton, galaksolid ve selestolid için bu etki 48 saat sonra bile sürüyordu (EHP, 2005).

Bu bulgu neden önemli? Eğer bir madde hücrenin savunmasını zayıflatıyorsa, o madde tek başına zararsız görünse bile başka zararlı maddelerin hücrede birikmesine yol açabilir. Araştırmacılar bu yüzden, görünüşte zararsız kimyasallar için yapılan güvenlik tahminlerinin yanıltıcı olabileceği uyarısında bulundu (EHP, 2005).

Kanıtın sınırları

Bu bulguları abartmadan okumak gerekiyor:

• Midye çalışması bir hayvan modelidir. Araştırmacıların kendisi, aynı etkinin insanda da olup olmadığının henüz belirlenmesi gerektiğini söylüyor (EHP, 2005).
• Rutin toksikoloji testleri miskleri genellikle zehirli bulmamıştır. ABD ve diğer ülkelerin bu maddelere izin vermeye devam etmesinin dayanağı budur (EHP, 2005).
• AB, galaksolidin “kalıcı, biyobirikimli ve toksik” (PBT) sınıfının kriterlerini karşılamadığı sonucuna varmıştır (Wikipedia, Galaxolide). Avustralya’nın değerlendirmesi ise daha temkinlidir. Yani düzenleyiciler arasında bile tam bir görüş birliği yok.
• Vücutta bulunmak, hastalık yapmak demek değildir. Ancak bu maddelerin uzun vadeli etkileri konusunda veri eksikliği olduğu kabul ediliyor.

Bizim okumamız: Polisiklik miskler için “kanıtlanmış zehir” demek doğru olmaz. Ama şu üç gerçek birlikte düşünüldüğünde temkin makul görünüyor: Bu maddeler doğada kolay parçalanmıyor, insan vücudunda yaygın olarak bulunuyor ve aynı aileden önceki maddeler yıllar sonra yasaklandı.

Bitkisel misk notaları

Misk kokusunun bitkisel bir kaynağı da var: amber tohumu (misk ebegümeci, Abelmoschus moschatus). Tropikal Asya’ya özgü bu bitkinin kurutulmuş tohumları damıtılarak yağ elde edilir. Bu yağ odunsu, miskli ve hafif çiçeksi notalar verir ve hayvansal miske bitkisel bir alternatif olarak kullanılır (Lush, içerik sözlüğü).

Amber tohumunun misk benzeri kokusu, yapıca makrosiklik misklere benzeyen moleküllerden gelir. Yani doğa, polisiklik misklerin taklit etmeye çalıştığı kokunun bir versiyonunu zaten üretiyor.

Dürüst olalım; bitkisel misk notalarının sınırları da var:

• Daha pahalıdır. Az miktarda yağ için çok miktarda tohum gerekir.
• Kokusu farklıdır. Sentetik misklerin “temiz çamaşır” kokusundan daha sıcak ve yumuşaktır. Aynı güçte ve aynı sürede kalıcılık beklenmemelidir.
• Doğal olması otomatik güvenlik demek değildir. Her bitkisel yağ gibi doğru seyreltme ve kullanım gerektirir.

Kokunun biraz daha kısa sürmesi, vücutta ve doğada biriken bir molekülü hayatımızdan çıkarmak için ödenebilecek makul bir bedel olabilir. Bu tercihi okura bırakıyoruz.

Sıkça sorulan sorular

Ürünümde sentetik misk olup olmadığını nasıl anlarım?
Etikette galaksolid, tonalid, HHCB ya da AHTN yazıyorsa üründe polisiklik misk vardır. Ancak çoğu zaman bu maddeler yalnızca “parfüm” olarak geçer; emin olmak için üreticiye sorun.

“Misk kokulu” bir üründe hayvansal misk mi var?
Neredeyse hiçbir zaman. Misk geyiği CITES ile korunuyor ve parfümerideki misk kokularının büyük çoğunluğu sentetiktir.

Nitro miskler hâlâ kullanılıyor mu?
Misk ambret IFRA tarafından yasaklandı. Misk ksilen hem IFRA tarafından yasaklandı hem de AB’de izne tabi tutuldu. Avusturya’daki kan çalışması, nitro misk düzeylerinin 1990’lara göre düştüğünü gösteriyor.

Galaksolid yasak mı?
Hayır. Galaksolid AB’de yasak değildir ve yaygın biçimde kullanılır. Ancak Avustralya gibi bazı ülkelerin resmi değerlendirmeleri, bu maddeyi kalıcı ve orta düzeyde biriken bir madde olarak sınıflandırır.

Bitkisel misk notası olan bir ürün nasıl tanınır?
Etikette Abelmoschus moschatus (amber tohumu) yağı gibi Latince bitki adı arayın.

Kaynaklar

1. Deer musk — misk geyiği, CITES koruması ve parfümerideki yeri. Wikipedia
2. IFRA Standardı: Musk ambrette — yasaklama (2006, 40. değişiklik). PDF
3. ECHA (2009). Misk ksilenin REACH Ek XIV’e alınması için taslak tavsiye gerekçesi. ECHA
4. CosmeticsDesign Europe (2011). European Commission bans “health hazard” fragrance. Haber
5. Environmental Health Perspectives (2007). Chemical Exposures: The Sweet Scent on Baby’s Breath? PMC2022646
6. Hutter, H.P. ve ark. (2009). Synthetic musks in blood of healthy young adults: relationship to cosmetics use. Science of the Total Environment, 407(17), 4821–4825. EPA HERO kaydı
7. LCGC Europe (2008). Are mums passing on musk contents through breastfeeding? Haber
8. Occurrence of nitro and non-nitro benzenoid musk compounds in human adipose tissue. EPA HERO kaydı
9. AICIS, Avustralya (2021). Galaxolide and a related polycyclic musk — Evaluation statement. PDF
10. Luckenbach, T., Epel, D. (2005). Nitromusk and polycyclic musk compounds as long-term inhibitors of cellular xenobiotic defense systems mediated by multidrug transporters. Environmental Health Perspectives, 113, 17–24. EHP özeti · Makale
11. Galaxolide maddesinin düzenleyici geçmişi özeti. Wikipedia
12. Ambrette seed oil (Abelmoschus moschatus). Lush içerik sözlüğü

Bu yazı bilgilendirme amacı taşır; tıbbi tavsiye yerine geçmez.