Ağacın kokusu
Yeni rendelenmiş bir kurşun kalemin, eski bir ahşap sandığın ya da yağmurdan sonra ormanın kokusunu düşünün. Bunların hepsi odunsu notalardır: kuru, sıcak ve derin kokular.
Koku ailelerini anlattığımız yazıda odunsu notaların koku piramidinin “tabanında” yer aldığını söylemiştik. Ağır moleküllerden oluştukları için yavaş buharlaşırlar; bir koku karışımında en uzun süre kalan notalardır. Bu yazıda bu ailenin üç üyesini tanıyoruz. İki şaşırtıcı bilgiyi de baştan verelim: “Sedir yağı” çoğu zaman gerçek sedirden gelmez. “Batı Hint sandalı” ise hiç sandal değildir.
Sedir: Her sedir sedir değildir
Piyasada “sedir yağı” adıyla satılan yağların çoğu, botanik olarak gerçek sedirlerden (Cedrus) değil, ardıç ve servi türlerinden gelir (Wikipedia, Cedar oil):
- Virginia sediri (Juniperus virginiana) ve Teksas sediri (Juniperus ashei): Adları sedir olsa da ikisi de ardıç türüdür. Kokusu kuru, tatlımsı ve kurşun kalemi andırır.
- Atlas sediri (Cedrus atlantica): Gerçek bir sedirdir. Fas ve Cezayir’deki Atlas Dağları’nda yetişir. IUCN Kırmızı Listesi’nde “tehlike altında” olarak sınıflandırılır (Wikipedia, Cedrus atlantica).
Etiket okurken bu yüzden Latince ad önemlidir: Juniperus görüyorsanız ardıçtan, Cedrus görüyorsanız gerçek sedirden gelen bir yağ söz konusudur. Sedir yağının kokusu, başlıca sedrol ve sedren gibi moleküllerden gelir (Wikipedia, Cedar oil).
Toros sediri (Cedrus libani)
Atlas sedirinin en yakın akrabası bizim topraklarımızdadır. Bazı bilim insanları Atlas sedirini Toros sedirinin bir alt türü olarak bile kabul eder (Wikipedia, Cedrus atlantica). Bu türün doğal ormanlarının büyük kısmı Türkiye’dedir: Batı ve Orta Toroslar ile Amanos Dağları’nda yaklaşık 463.500 hektar alana yayılır. Karşılaştırma için: Lübnan’daki sedir ormanları bir zamanlar yaklaşık 500.000 hektarı bulurken, bugün yalnızca yaklaşık 1.700 hektar kalmıştır (Waldwissen).
Lübnan sedirinden bugün ticari yağ üretilmez (Wikipedia, Cedar oil). Yani Toros sedirleri, bir koku kaynağı olmaktan çok korunması gereken bir doğal miras olarak değerlidir.
Sandal ağacı: Sabır isteyen koku
Hint sandalı (Santalum album), parfümerinin en değerli odunsu notalarından biridir. Bu ağacın ilginç bir özelliği vardır: Besinlerinin bir kısmını kökleri aracılığıyla başka bitkilerden alır ve 300’e kadar farklı bitkiyle bu bağı kurabilir (Wikipedia, Santalum album).
Sandal kokusu ağacın öz odunundan gelir ve bu koku zamanla oluşur. Gövde yaklaşık 10 yaşında kokmaya başlar, ama hasat için ağacın yaklaşık 20 yaşına gelmesi gerekir. Kokunun ana kaynağı santalol molekülüdür; Hint sandalı yağının yaklaşık %80–90’ı santalollerden oluşur (Wikipedia).
Bir koruma hikayesi: Hint sandalı, IUCN Kırmızı Listesi’nde “hassas” (vulnerable) olarak sınıflandırılmıştır. Bunun başlıca nedeni aşırı kullanım, yaşam alanı kaybı, yangınlar ve hastalıktır. Hindistan’da bu ağaçları yalnızca yetkili devlet görevlileri kesebilir ve kereste ihracatı yasaktır. Talep hâlâ arzı aşmaktadır (Wikipedia).
Avustralya’dan bir alternatif: Batı Avustralya’da daha yaygın bulunan Avustralya sandalı (Santalum spicatum) da yağ için kullanılır. Bu yağ daha ucuzdur ve santalol oranı yaklaşık %39’dur. Ayrıca Avustralya’da Hint sandalı da plantasyonlarda yetiştirilmektedir (Wikipedia).
Amyris: Adı sandal, kendisi narenciye akrabası
Amyris (Amyris balsamifera) yağı bir zamanlar “Batı Hint sandalı” olarak biliniyordu (The Good Scents Company). Ama bu bitkinin gerçek sandal ağacıyla bir akrabalığı yoktur. Amyris aslında turunçgillerin, yani portakal ve limonun da ait olduğu Rutaceae ailesinin bir üyesidir (Wikipedia, Amyris).
- Nerede yetişir? Güney ve Orta Amerika ile Batı Hint Adaları’nda. Yağı çoğunlukla Haiti’de damıtılır (The Good Scents Company).
- Kokusu: Tatlı, balsamik ve hafif biberimsidir. Kağıt üzerinde yüzlerce saat kokusunu koruyabilen, çok kalıcı bir notadır (The Good Scents Company).
- Adının anlamı: Yunancada “yoğun kokulu” anlamına gelen bir kelimeden türetilmiştir. Ağacı kolay yandığı için İngilizcede “meşale ağacı” (torchwood) diye de anılır (Wikipedia, Amyris).
Amyris, “Bitkiden Bir Damla Yağ” ve “İçindekiler Listesi” yazılarımızdaki ana fikri güzel özetler: Bir yağın adı her zaman kaynağını anlatmaz. Kaynağı öğrenmenin yolu Latince addır.
Odunsu notalar hakkında bilinmesi gerekenler
Neden uzun sürerler? Sedrol ve santalol gibi odunsu moleküller büyük ve ağırdır, yavaş buharlaşır. Bu yüzden odunsu notalar, narenciye notaları kaybolduktan saatler sonra bile hissedilebilir. Bu özellik onları bir koku karışımının “çapası” yapar.
Sürdürülebilirlik: Odunsu yağların önemli bir kısmı ağacın gövdesinden elde edilir ve bazı ağaçlar yağ verecek çağa gelene kadar on yıllar geçer. Hint sandalı ve Atlas sediri IUCN’nin risk listelerindedir. Bu yüzden ürün seçerken kaynağını açıklayan, plantasyon ya da sürdürülebilir kaynak kullandığını belirten üreticileri tercih etmek anlamlıdır.
Alerjen notu: AB’nin 2023’te genişlettiği alerjen listesinde Atlas sediri (Cedrus atlantica), Virginia sediri (Juniperus virginiana) ve Hint sandalı (Santalum album) yağları da yer alır (Registrar Corp). Bu, bu yağların kozmetik ürünlerde belirli bir miktarı aştığında etikette adıyla yazılması gerektiği anlamına gelir. Hassas kişiler için faydalı bir bilgidir.
Sıkça sorulan sorular
Sedir yağı gerçekten sedirden mi gelir?
Her zaman değil. Piyasadaki sedir yağının büyük kısmı ardıç türlerinden gelir. Etikette Cedrus görüyorsanız gerçek sedir, Juniperus görüyorsanız ardıçtır.
Toros sedirinden yağ üretiliyor mu?
Toros sediri (Cedrus libani) yağ kaynağı olarak bilinmez; daha çok korunması gereken bir orman ağacıdır. Doğal ormanlarının büyük kısmı Türkiye’dedir.
Sandal ağacı yağı neden pahalı?
Koku ağacın öz odunundan gelir ve hasat için ağacın yaklaşık 20 yaşına gelmesi gerekir. Ayrıca Hint sandalı koruma altındadır ve arzı sınırlıdır.
Amyris sandal ağacı mı?
Hayır. Bir zamanlar “Batı Hint sandalı” olarak anılsa da turunçgiller ailesindendir.
Odunsu kokular neden uzun sürer?
Büyük ve ağır moleküllerden oluştukları için yavaş buharlaşırlar.