“Temiz” kokan aile
Bazı kokuları duyduğumuzda aklımıza hemen “temizlik” gelir. Keskin, kafurlu, serin ve biraz acımsı. Çay ağacı, niaouli ve okaliptüs, bu “ferah ve keskin” notaların en bilinen üç temsilcisidir.
Bu üç bitki, internette en çok sağlık iddiasıyla anılan bitkiler arasındadır. Biz bu yazıda o iddiaları tekrar etmeyeceğiz. Bunun yerine bu bitkilerin kokusunu, kimyasını ve hikayesini anlatacağız. Bir de şunu bilmenizi istiyoruz: Bu aile, rehberimizdeki en güçlü ve dikkat gerektiren yağları içerir.
Üç bitki, tek aile
Çay ağacı, niaouli ve okaliptüs birbirinden farklı görünse de aynı bitki ailesinin, mersingillerin (Myrtaceae) üyeleridir. Akdeniz’in mersin çalısı da aynı ailedendir. Üçünün de vatanı Avustralya ve çevresindeki adalardır (Wikipedia, Tea tree oil; Wikipedia, Melaleuca quinquenervia).
Ortak kokularının sırrı, hepsinde çeşitli oranlarda bulunan kafurlu ve serin kokulu moleküllerdir. Ama her birinin kendine özgü bir “imza” molekülü vardır.
Çay ağacı: Çayı olmayan ağaç
Çay ağacı yağı, Avustralya’nın Queensland ve Yeni Güney Galler bölgelerine özgü Melaleuca alternifolia bitkisinin yapraklarından elde edilir. Bildiğimiz çayla (Camellia sinensis) hiçbir akrabalığı yoktur (Wikipedia, Tea tree oil).
Adının hikayesi: “Çay ağacı” adının büyük olasılıkla İngiliz kaşif Kaptan James Cook’tan geldiği düşünülür. Cook, yapraklarını demleyip çay yerine içtiği bir çalıyı böyle anlatmıştı (Wikipedia). Ticari yağ üretimi ise 1920’lerde başladı.
Kokusu: Taze ve kafurludur. Bazıları bu kokuyu narenciye, baharat, muskat ve çam notalarıyla tarif eder (Wikipedia).
Uluslararası bir standardı var: Çay ağacı yağının bileşimi ISO 4730 standardıyla tanımlanır. Bu standarda göre yağın ana bileşeni terpinen-4-oldür ve yağın %35–48’ini oluşturmalıdır (Wikipedia). Yani kaliteli bir çay ağacı yağının analiz raporunda bu molekülün oranına bakmak, yağın standarda uygun olup olmadığını anlamanın bir yoludur.
Niaouli: Bataklığın ağacı
Niaouli (Melaleuca quinquenervia), çay ağacının yakın akrabasıdır. “Niaouli” adı, ağacın Yeni Kaledonya’daki adıdır. Yeni Kaledonya, Papua Yeni Gine ve Avustralya’nın doğu kıyılarında; bataklık, taşkın ovası ve haliç gibi ıslak alanlarda yetişir (Wikipedia, Melaleuca quinquenervia).
Bir kemotip örneği daha: Kekik yazımızda anlattığımız “aynı bitki, farklı koku” durumu niaouli için de geçerlidir. Niaouli’nin iki kemotipi vardır: Biri daha çiçeksi kokan nerolidol ve linalool bakımından zengindir; diğeri ise viridiflorol ile okaliptüste de bulunan 1,8-sineol açısından zengindir (Wikipedia).
Bir uyarı hikayesi: Bu ağaç, 1900’lerin başında süs bitkisi olarak ABD’nin Florida eyaletine getirildi. Bugün Everglades bataklıklarında istilacı bir tür haline geldi; yerli bitkilerin yerini alıyor ve bataklığın su dengesini değiştiriyor (Wikipedia). Bir bitkiyi doğal ortamından çok uzağa taşımanın bedeline güzel bir örnek.
Okaliptüs: Dağları maviye boyayan ağaç
Dünyadaki okaliptüs yağı üretiminin büyük kısmı, Tazmanya mavi sakız ağacı adıyla da bilinen Eucalyptus globulus‘tan gelir (Wikipedia, Eucalyptus oil).
Kokusu: Keskin, kafurlu ve odunsu-tatlıdır. Bu kokunun baskın molekülü okaliptol (1,8-sineol) olarak bilinir. Bazı okaliptüs türlerinde bu molekül yağın %80–95’ini oluşturur (Wikipedia).
Mavi dağlar: Avustralya’nın ünlü Mavi Dağları (Blue Mountains), adını uzaktan bakıldığında görülen mavimsi bir sisten alır. Bu sisin, bölgedeki sayısız okaliptüs ağacının havaya büyük miktarlarda saldığı uçucu moleküllerin ışığı saçmasından kaynaklanabileceği düşünülür (Wikipedia, Blue Mountains). Yani bir ormanın kokusu, uzaktan bakıldığında renk olarak da görülebilir.
Etikette dikkat: Dünyadaki “okaliptüs yağı” üretiminin yaklaşık %75’i Çin’den gelir. Ancak bunun büyük kısmı aslında okaliptüsten değil, kafur ağacından elde edilir (Wikipedia, Eucalyptus oil). Sedir yazımızda olduğu gibi, burada da gerçek kaynağı Latince ad söyler: Eucalyptus globulus.
En çok dikkat gerektiren aile
Bu ailenin yağları güçlüdür. Rehberimizdeki diğer yağlara göre daha fazla dikkat gerektirirler.
Çocuklar: Okaliptüs ve çay ağacı yağları, yutulduğunda çok zehirlidir. Okaliptüs yağının 4–5 mililitresinin yutulması ciddi zehirlenmelere yol açmıştır. Avustralya’nın Yeni Güney Galler eyaletinde 2014–2018 arasında 2.049 uçucu yağ zehirlenmesi bildirilmiş ve bunların çoğunu çocuklar oluşturmuştur (Wikipedia, Eucalyptus oil). Avrupa İlaç Ajansı da benzer moleküller içeren nane yağının 2 yaş altındaki çocuklarda kullanılmamasını önerir (EMA). Bu yüzden “Çocuklarda Kokulu Ürün Kullanırken 7 Basit Kural” yazımızdaki uyarılar bu aile için özellikle geçerlidir: Şişeleri kilitli tutun ve bebeklerin yüzüne yakın kullanmayın.
Evcil hayvanlar: Çay ağacı ve okaliptüs yağları hem kediler hem köpekler için zararlı yağlar listesinde yer alır (Pet Poison Helpline). Hayvanlara doğrudan çay ağacı yağı sürülmesi ölümlere bile yol açmıştır (Wikipedia, Tea tree oil).
Eskiyen yağ: Çay ağacı yağı havayla temas ettikçe oksitlenir ve yağ eskidikçe alerji yapma olasılığı artar. Oksitlenmiş yağ kullanılmamalıdır (Wikipedia). Koku alerjileri yazımızda anlattığımız saklama kuralları burada da geçerlidir: koyu cam şişe, sıkı kapak, serin yer.
Alerjen listesi: Okaliptüs yağı (Eucalyptus globulus), AB’nin 2023’te genişlettiği alerjen listesinde yer alır (Registrar Corp).
Sıkça sorulan sorular
Çay ağacı ile içtiğimiz çay aynı bitki mi?
Hayır. Çay ağacı (Melaleuca alternifolia) mersingiller ailesindendir; içtiğimiz çayla akrabalığı yoktur.
Çay ağacı, niaouli ve okaliptüs akraba mı?
Evet. Üçü de mersingiller (Myrtaceae) ailesindendir ve Avustralya ile çevresindeki adalara özgüdür.
Okaliptüs kokusunu veren molekül nedir?
Başlıca okaliptol (1,8-sineol). Bazı türlerde yağın %80–95’ini oluşturur.
Bu yağlar çocuklar için güvenli mi?
Yutulduğunda çok zehirlidirler. Şişeleri çocukların ulaşamayacağı yerde saklayın ve bebeklerin yüzüne yakın kullanmayın. Kaza durumunda 114 UZEM’i arayın.
Bu yağlar evcil hayvanlar için güvenli mi?
Çay ağacı ve okaliptüs yağları kediler ve köpekler için zararlı yağlar arasındadır. Hayvanlara doğrudan sürmeyin.
Kaynaklar
- Tea tree oil. Wikipedia
- Melaleuca quinquenervia. Wikipedia
- Eucalyptus oil. Wikipedia
- Blue Mountains (New South Wales). Wikipedia
- Pet Poison Helpline. Updates on Essential Oils. PDF
- Avrupa İlaç Ajansı (EMA). Mentha x piperita L., aetheroleum — AB liste kaydı taslağı. PDF
- Registrar Corp. EU 26 vs 82 Fragrance Allergens. Makale
Bu yazı bilgilendirme amacı taşır; tıbbi ya da veteriner tavsiyesi yerine geçmez.