Çiçekler neden kokar?
Çiçeklerin kokusu bizim için değil, aslında arılar, kelebekler ve güveler içindir. Purdue Üniversitesi’nden Natalia Dudareva’nın açıklamasına göre koku, tozlaştırıcıları nektar ve polen sunan çiçeklere yönlendiren bir işarettir (Scientific American).
Bu işaretin zamanlaması da şaşırtıcıdır:
- Arı ve kelebeklerin ziyaret ettiği çiçekler kokularını genellikle gündüz salar ve tatlı kokar.
- Güvelerin ziyaret ettiği çiçekler ise kokularını gece salar.
- Bir çiçek tozlaştıktan sonra kokusu değişir. Böylece tozlaştırıcılar henüz tozlaşmamış çiçeklere yönelir (Scientific American).
Yani her çiçek kokusu, milyonlarca yıllık bir iletişimin parçasıdır. Bu yazıda çiçeksi notaların iki ilginç üyesini tanıyoruz: papatya ve ylang ylang.
Papatya: Maviye dönen yağ
Papatya dendiğinde aklımıza tek bir çiçek gelir, ama koku dünyasında iki ayrı bitki vardır. İkisi de papatyagiller (Asteraceae) ailesindendir (Wikipedia, Chamomile):
- Alman papatyası (Matricaria chamomilla): Kendiliğinden yetişen, tarla kenarlarında sıkça gördüğümüz papatyadır. Bitkisel çay olarak en çok bilinen türdür.
- Roma papatyası (Chamaemelum nobile): Daha çok bahçelerde yetiştirilir. Kokusu elmamsı ve meyvemsi bir tatlılık taşır.
Mavi yağın sırrı: Alman papatyasının uçucu yağı koyu mavi renktedir. Ama bu mavi renk çiçeğin içinde hazır bulunmaz. Damıtma sırasında, çiçekteki matrisin adlı renksiz bir molekül ısı etkisiyle dönüşür ve mavi renkli kamazulen oluşur. Aynı molekül civanperçemi ve pelin otunda da bulunur (Wikipedia, Chamazulene).
Yani beyaz-sarı bir çiçekten mavi bir yağ elde edilmesi, buhar damıtmanın bir kimyasal dönüşüm de yaratabildiğini gösteren güzel bir örnektir. “Bir Bitkiden Bir Damla Yağ” yazımızda anlattığımız “yöntem yağı değiştirir” fikrinin bir başka kanıtı.
Ylang ylang: Kademeli damıtılan çiçek
Ylang ylang (Cananga odorata), Güneydoğu Asya’nın tropik ağacıdır. Adı Tagalog dilindeki ilang-ilang kelimesinin İspanyolca yazımından gelir. Sıkça duyulan “çiçeklerin çiçeği” anlamı ise yaygın bir yanlış çeviridir (Wikipedia, Cananga odorata).
Bu ağacın yağı bugün büyük ölçüde Hint Okyanusu’ndaki adalarda üretilir. Komorlar’da ylang ylang yağı, 1998’de ülkenin yıllık ihracatının %29’unu oluşturuyordu; Madagaskar da önemli bir ihracatçıdır (Wikipedia).
Dereceli bir yağ: Ylang ylang’ı diğer yağlardan ayıran özellik, damıtmanın aşama aşama toplanmasıdır. Damıtmanın farklı saatlerinde toplanan yağlar ayrı ayrı şişelenir ve “extra”, “I”, “II” ya da “III” gibi derecelerle satılır (Wikipedia). İlk toplanan kısım (extra) en hafif ve en çiçeksi notaları taşır; sonraki dereceler giderek daha ağır ve odunsu bir karakter kazanır. Koku piramidinde anlattığımız “hafif moleküller önce, ağırlar sonra” kuralı, burada tek bir çiçeğin damıtmasında kendini gösterir.
Kokusu: Tatlı, yoğun, balımsı ve kremsidir. Bazen yasemin ve portakal çiçeğine benzetilir (Wikipedia). Çok güçlü bir koku olduğu için genellikle çok az miktarda kullanılır.
Ailenin diğer üyeleri
Çiçeksi notaların diğer tanıdık üyelerini daha önceki yazılarımızda anlatmıştık:
- Gül (Rosa damascena): 1 kg yağ için 3–4 ton çiçek gerekir. Isparta’nın coğrafi işaretli hazinesidir.
- Lavanta (Lavandula angustifolia): Gerçek lavanta, lavandin ve karı lavantası olarak üç kardeştir.
- Neroli: Acı portakal ağacının (Citrus aurantium) çiçeklerinden elde edilir. Yani narenciye ailesiyle çiçeksi aile arasında bir köprüdür: Aynı ağacın kabuğundan narenciye, çiçeğinden çiçeksi bir koku elde edilir.
Bilinmesi gerekenler
Papatya ailesi alerjisi: Papatya, kasımpatı, kadife çiçeği ya da ragweed (kokulu ambrosia) gibi papatyagiller ailesinden bitkilere alerjisi olan kişiler, papatyaya da alerji gösterebilir (Wikipedia, Chamomile). Bu ailede bir alerjiniz varsa papatya içeren ürünlerde dikkatli olun.
Ylang ylang bir alerjendir: AB’nin 2023’te genişlettiği alerjen listesine ylang ylang (Cananga odorata) yağı da eklendi. Bu, kozmetik ürünlerde belirli bir miktarı aştığında etikette adıyla yazılması gerektiği anlamına gelir (Registrar Corp). Aynı listede gül, lavanta, yasemin ve neroli çiçeği yağı da var. Bu, çiçeksi yağların kötü olduğu anlamına gelmez; yalnızca hassas kişilerin bilmesi gereken bir bilgidir.
Kediler: Ylang ylang yağı, narenciye yağları gibi kediler için riskli yağlar listesinde yer alır (Pet Poison Helpline). Evinizde kedi varsa yağ şişelerini ulaşamayacağı yerde tutun ve ortamı iyi havalandırın.
Sıkça sorulan sorular
Çiçekler neden kokar?
Koku, arı ve kelebek gibi tozlaştırıcıları nektar ve polen sunan çiçeklere yönlendiren bir işarettir.
Papatya yağı neden mavidir?
Damıtma sırasında çiçekteki renksiz matrisin molekülü, ısıyla mavi renkli kamazulene dönüşür.
Ylang ylang “extra” ne demek?
Kademeli damıtmanın ilk aşamasında toplanan, en hafif ve en çiçeksi kısımdır.
“Ylang ylang” çiçeklerin çiçeği mi demek?
Hayır, bu yaygın bir yanlış çeviridir. Ad, Tagalog dilindeki ilang-ilang kelimesinden gelir.
Neroli hangi bitkiden gelir?
Acı portakal ağacının çiçeklerinden.
Kaynaklar
- Scientific American. Why do flowers have scent? Makale
- Chamomile. Wikipedia
- Chamazulene. Wikipedia
- Cananga odorata. Wikipedia
- Registrar Corp. EU 26 vs 82 Fragrance Allergens. Makale
- Pet Poison Helpline. Updates on Essential Oils. PDF
Bu yazı bilgilendirme amacı taşır; tıbbi ya da veteriner tavsiyesi yerine geçmez.