Herkesin tanıdığı bir koku
Lavanta, gözleriniz kapalıyken bile tanıyabileceğiniz kokulardan biridir. Büyükannelerin dolaplarına koyduğu mor keseler, yazın Isparta’daki mor tarlalar, sabunlar ve kolonyalar…
Peki “lavanta kokusu” dediğimiz şey tam olarak nedir? Aslında tek bir koku değildir. Lavantanın birkaç türü vardır ve her birinin kokusu biraz farklıdır. Bu yazıda lavantayı yakından tanıyoruz.
Bir lavanta, üç kardeş
Mağazada “lavanta” diye satılan ürünler çoğu zaman üç farklı bitkiden birinden gelir:
- Gerçek lavanta (Lavandula angustifolia): Akdeniz havzasına özgüdür. İngilizcede “English lavender” da denir, ama adına rağmen İngiltere’ye özgü değildir (Wikipedia). Kokusu en tatlı ve en çiçeksi olanıdır.
- Karı lavantası (Lavandula latifolia, “spike lavender”): Yaprakları daha geniştir. Kokusu daha keskin ve kafurludur.
- Lavandin (Lavandula × intermedia): İlk ikisinin melezidir. Kokusu gerçek lavantaya benzer ama içinde kafur notası belirgindir (ACHS).
Bu üç bitki uzaktan neredeyse aynı görünür. Farkı, Latince adı okuyarak anlarsınız.
Kokunun içinde ne var?
Lavanta kokusu, bir orkestra gibi birçok molekülün birlikte “çalmasıyla” oluşur. Gerçek lavanta yağının iki baş oyuncusu şunlardır (DrugFuture kimya veritabanı):
- Linalool (yağın yaklaşık %20–50’si): Çiçeksi, tatlı ve hafif odunsu bir kokusu vardır. Fesleğende, kişnişte ve portakal çiçeğinde de bulunur.
- Linalil asetat (yaklaşık %30–40’ı): Lavantaya o yumuşak, meyvemsi ve “temiz” havayı verir.
Bunların yanında daha az miktarda pek çok molekül bulunur ve her biri kokuya küçük bir dokunuş ekler.
Karı lavantasında ise tablo değişir. Bu yağda okaliptüste de bulunan okaliptol ve kafur ön plana çıkar. Bu yüzden kokusu daha keskin ve kafurlu bir havadadır (DrugFuture). Lavandin bu ikisinin arasında bir yerde durur.
Yani bir lavanta kokusunun tatlı mı yoksa keskin mi olduğu, hangi lavantadan geldiğine bağlıdır.
Tarladan şişeye
Lavanta yağı, bitkinin çiçek açmış üst kısımlarından buhar damıtma yöntemiyle elde edilir (DrugFuture). Süreç basitçe şöyle işler:
- Hasat: Çiçekler tam açtığında biçilir.
- Damıtma: Biçilen lavanta büyük bir kazana konur ve içinden su buharı geçirilir. Buhar, çiçeklerdeki koku moleküllerini alıp götürür.
- Soğutma: Buhar bir soğutucudan geçerek sıvıya döner.
- Ayırma: Yağ sudan hafif olduğu için üstte toplanır ve ayrılır. Geriye kalan kokulu suya lavanta suyu (hidrolat) denir.
Bu yöntem, ISO 9235 standardında tanımlanan uçucu yağ elde etme yöntemlerinden biridir. Bu konuyu serinin “Doğal, Doğala Özdeş ve Sentetik” yazısında da anlatmıştık.
Anadolu’nun lavanta köyü: Kuyucak
Türkiye’de lavanta denince akla ilk gelen yer, Isparta’nın Kuyucak köyüdür. Hikayesi ilginçtir: Köyde başlangıçta gül tarlalarının kenarına yalnızca 400–450 kök lavanta dikilmişti. Ticari üretim 1990’larda başladı. 2017 tarihli bir habere göre köy, Türkiye’nin lavanta üretiminin büyük kısmını tek başına karşılıyordu (A Haber, 2017).
Kuyucak’ta lavantalar haziran sonunda morarmaya, temmuzda çiçek açmaya başlar. Hasat temmuz sonu ile ağustos başı arasında yapılır. Bu dönemde mor tarlaları görmek için pek çok ziyaretçi köye gelir. Köyde lavanta yağının yanı sıra lavanta suyu, balı, sabunu ve hatta dondurması üretilir (A Haber, 2017).
Aile için bir yaz planı arıyorsanız, temmuz ayında Isparta’nın mor tarlaları çocuklar için de unutulmaz bir koku anısı olabilir.
Etikette lavanta
“Lavanta kokulu” yazan bir ürün, gerçek lavanta da içerebilir, lavandin de, laboratuvarda hazırlanmış bir lavanta kokusu da. Bunu anlamanın en kolay yolu, içerik listesinde Latince adı aramaktır:
- Lavandula angustifolia → gerçek lavanta
- Lavandula × intermedia ya da hybrida → lavandin
- Lavandula latifolia → karı lavantası
- Yalnızca “parfüm” ya da “esans” → içerik belirsiz
Küçük bir saklama notu: Lavanta yağı havayla temas ettikçe oksitlenir ve kokusu değişir. Şişeyi sıkı kapatın, ışıktan ve sıcaktan uzak tutun. Bu konuyu serinin “Koku Alerjileri” yazısında ayrıntılı anlattık. Saf yağ şişelerini her zaman çocukların ulaşamayacağı bir yerde saklayın.
Sıkça sorulan sorular
Lavanta ile lavandin arasındaki fark nedir?
Lavandin, gerçek lavanta ile karı lavantasının melezidir. Kokusunda kafur notası daha belirgindir.
Lavanta yağı nasıl elde edilir?
Çiçek açmış lavantaların buhar damıtma yöntemiyle damıtılmasıyla.
Lavanta suyu nedir?
Damıtma sırasında yağ ayrıldıktan sonra geriye kalan, hafif lavanta kokulu sudur. Hidrolat da denir.
Türkiye’de lavanta nerede yetişir?
En bilinen yer Isparta’nın Kuyucak köyüdür. Lavantalar temmuzda çiçek açar.
Üründe gerçek lavanta olup olmadığını nasıl anlarım?
İçerik listesinde Lavandula angustifolia adını arayın.
Kaynaklar
- Lavandula angustifolia. Wikipedia
- American College of Healthcare Sciences. I Say Lavender, You Say Lavandin: Is It the Same? ACHS
- DrugFuture kimya veritabanı: Lavender (lavanta, karı lavantası ve lavandin yağları). DrugFuture
- A Haber (2017). Lavanta kokulu cennet: Kuyucak. Haber