Araç Kokusu ve Oda Kokusu: Kapalı Alanda Hava Kalitesi

Kokuyu nerede kokluyoruz?

Günümüzün büyük bölümü evde, işyerinde ve araçta, yani kapalı alanlarda geçiyor. Oda kokusu, araç kokusu ve difüzör de tam olarak bu alanlar için tasarlanıyor.

Kapalı alanda koku, açık havadaki gibi dağılıp kaybolmaz. Birikir, yüzeylere yapışır ve havadaki diğer maddelerle tepkimeye girer. Bu yazıda bir kokunun kapalı alanda neye dönüştüğünü ve araç içinin neden ayrıca önemli olduğunu anlatıyoruz. Şunu da baştan söyleyelim: Bu yazıdaki bazı bulgular bitkisel uçucu yağları da kapsıyor.

İç ortam havası neden farklı?

ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA), bazı organik bileşiklerin iç ortamda dış ortama göre ortalama 2 ila 5 kat daha yüksek olduğunu bildirir. Oda kokuları, EPA’nın uçucu organik bileşik (VOC) yayan ev ürünleri listesinde yer alır (EPA).

EPA’ya göre bu maddelerin kısa vadeli etkileri arasında göz, burun ve boğaz tahrişi, baş ağrısı, baş dönmesi ve bulantı sayılabilir. Etkiler maddeye, düzeye ve maruz kalma süresine göre değişir. ABD’de ev ve ofis gibi endüstriyel olmayan ortamlar için VOC’lere yönelik bağlayıcı bir sınır ise yoktur (EPA).

Koku havada neye dönüşür?

Bu yazının en önemli bilgisi şu: Bir koku ürününün saldığı maddeler havada olduğu gibi kalmaz.

Koku ürünlerinde çok yaygın olan terpenler (limonen, pinen gibi) iç ortamdaki ozonla tepkimeye girer. Ozon, dış havadan içeri sızar; bazı cihazlar da ozon üretir. Bu tepkimeden formaldehit gibi ikincil kirleticiler oluşur. Ayrıca başka maddelerin oluşumunu tetikleyen çok reaktif radikaller ortaya çıkar. Araştırmacılar bu ikincil ürünlerin pek çoğunun toksisitesinin henüz değerlendirilmediğini belirtir (Nazaroff ve Weschler, 2004).

Aynı tepkimeler havada ultra ince partiküller de oluşturabilir (Buildings, 2015). Bu konuda ABD’deki Lawrence Berkeley Ulusal Laboratuvarı’ndan araştırmacılar da temizlik ürünleri ve oda kokularının ozon varlığında oluşturduğu ikincil kirleticileri incelemiştir (Singer ve ark., 2006).

Kısacası: Kapalı alanda kokladığınız şey, şişedeki karışımla aynı değildir. Hava bir kimya laboratuvarı gibi çalışır.

Araç içi: En küçük kapalı alan

Araç kabini, kokunun en yoğun hissedildiği yerlerden biridir. Bunun üç nedeni var:

• Hacim çok küçüktür. Aynı miktarda koku, bir odaya göre çok daha yüksek yoğunluğa ulaşır.
• Isı yükselir. Yazın park halindeki bir aracın içi çok ısınır ve ısı maddelerin havaya karışmasını hızlandırır. Tayland’da yeni bir araçta bir yıl boyunca yapılan ölçümlerde, ilk beş ay boyunca formaldehit düzeyi kabin sıcaklığıyla birlikte yükseldi (Ongwandee ve ark., 2014).
• Havalandırma sınırlıdır. Klima iç devirdeyken aynı hava tekrar tekrar dolaşır.

Araç kokuları üzerine araştırmalar:

Steinemann ve ekibi, özellikle taksi ve paylaşımlı araç yolcularının bu maddelere kendi isteği dışında maruz kaldığına dikkat çeker. Sürücülerin, yolcuların koku istediğini yanlışlıkla varsayabileceğini de not eder (Steinemann ve ark., 2020).

İnsanlar ne hissediyor?

ABD’de 1.136 yetişkinle yapılan ulusal çapta temsili bir ankette, katılımcıların %34,7’si kokulu ürünlere maruz kaldığında sağlık sorunu yaşadığını bildirdi (Melbourne Üniversitesi, 2016).

Anketin oda kokularıyla ilgili bulguları da dikkat çekici. Nüfusun %20’den fazlası, oda kokusu ya da koku giderici bulunan ortamlarda sağlık sorunu yaşadığını bildirdi. Yaklaşık %17’si ise bu ürünlerin bulunduğu umumi tuvaletleri kullanamadığını söyledi (Melbourne Üniversitesi, 2016).

Bu veriler kişilerin kendi bildirimine dayanır ve tek bir ülkeden gelir. Yine de şu mesajı net veriyor: Koku herkes için hoş bir deneyim değildir. Bir aracın ya da evin kokusunu seçerken orada bulunan herkesi düşünmek gerekir.

Bitkisel uçucu yağlar bu tepkimeye girer mi?

Evet. Bunu açıkça söylemek bizim için önemli.

Limonen limondan, pinen çamdan gelir. Ozonla tepkimeye giren terpenlerin çoğu tam da bitkisel yağların doğal bileşenleridir. Molekülün bitkiden gelmesi, havadaki ozonla tepkimeye girmesini engellemez. Serinin ikinci yazısında anlattığımız gibi, aynı molekül aynı kimyayı izler.

Toronto Üniversitesi’nden araştırmacılar, ultrasonik uçucu yağ difüzörlerini limon, lavanta, okaliptüs ve üzüm çekirdeği yağlarıyla test etti. 15 dakikalık kullanımda limon yağı yaklaşık 2,6 mg limonen, okaliptüs yağı ise yaklaşık 3,5 mg okaliptol yaydı. Difüzörler hem uçucu bileşik hem de bol miktarda ince partikül salgıladı. Musluk suyu kullanıldığında, okaliptüs yağında ince partikül miktarı saf suya göre yaklaşık beş katına çıktı (Schwartz-Narbonne, Du, Siegel, 2021).

O halde bitkisel yağların avantajı nerede?

• İçerik bilinir. Ne soluduğunuzu bilirsiniz. Saf bir yağda gizli ftalatlar, sentetik miskler ya da açıklanmamış katkı maddeleri yoktur.
• Doz sizin kontrolünüzdedir. Az kullanmak, ölçülü kullanmak mümkündür.
• Kalıcı moleküller içermez. Terpenler havada hızla dönüşür; vücutta ve doğada yıllarca kalan miskler gibi birikmez.

Ama “bitkisel” demek “istediğin kadar kullan” demek değildir. Kapalı alanda kokunun miktarı, kaynağı kadar önemlidir.

Kapalı alanda kokuyu daha güvenli kullanmak için pratik kurallar

Genel kurallar:

• Önce temizleyin, sonra kokulayın. Kötü kokuyu bastırmak yerine kaynağını giderin.
• Havalandırın. EPA, VOC yayan ürünleri kullanırken havalandırmayı artırmayı önerir (EPA).
• Az olsun, hafif olsun. Koku, odaya girdiğinizde fark edilip birkaç dakika sonra unutulacak kadar hafif olmalı.
• Sürekli değil, aralıklı kullanın. Sürekli çalışan cihazlar yerine kısa süreli kullanımı tercih edin.
• Ozon üreten cihazlarla birlikte kullanmayın. Ozon jeneratörü ya da “ozonla temizleyen” hava cihazları, terpenlerle tepkimeyi artırır.
• Hassas kişileri düşünün. Bebekler, hamileler, astım hastaları ve evcil hayvanların bulunduğu ortamlarda daha da ölçülü olun.

Araç için ek kurallar:

• Aracı havalandırarak başlayın. Sıcak bir günde arabaya bindiğinizde camları birkaç dakika açın.
• Klimayı sürekli iç devirde tutmayın. Dış hava girişini düzenli olarak açın.
• Kokuyu doğrudan havalandırma ızgarasının önüne koymayın. Bu, kokuyu doğrudan yüzünüze üfler.
• Yolcu taşıyorsanız sorun. Taksi ve paylaşımlı araç sürücüleri yolcuların koku isteyip istemediğini sormalı.
• Difüzör kullanıyorsanız saf su kullanın. Musluk suyu partikül miktarını artırabilir.

Sıkça sorulan sorular

Araç kokusu sağlığa zararlı mı?
Tek başına kesin bir cevap yok. Ama araştırılan 12 araç kokusunun hepsi potansiyel olarak tehlikeli en az bir madde yaydı ve bunların hiçbiri etikette yazılmıyordu. Küçük ve sıcak bir kabinde bu maddelerin yoğunluğu kolayca yükselir.

Doğal uçucu yağ difüzörü güvenli mi?
İçeriği bilinir, ama difüzörler de havaya uçucu bileşik ve ince partikül salar. Az, aralıklı ve havalandırılmış ortamda kullanın; saf su tercih edin.

Ozon evde nereden gelir?
Dış havadan pencere ve havalandırma yoluyla girer. Bazı hava temizleyiciler ve ozon jeneratörleri de ozon üretir.

Kokuyu tamamen bırakmalı mıyım?
Gerekmez. Asıl mesele kokunun içeriğini bilmek, miktarını azaltmak ve kapalı alanı havalandırmaktır.

Hangi ortamlarda ekstra dikkatli olmalıyım?
Bebek odası, araç, küçük ve az havalandırılan odalar ile astım ya da migreni olan kişilerin bulunduğu ortamlar.

Kaynaklar

1. ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA). Volatile Organic Compounds’ Impact on Indoor Air Quality. EPA
2. Nazaroff, W.W., Weschler, C.J. (2004). Cleaning products and air fresheners: exposure to primary and secondary air pollutants. Atmospheric Environment, 38(18), 2841–2865. EPA HERO kaydı
3. Singer, B.C. ve ark. (2006). Indoor secondary pollutants from cleaning product and air freshener use in the presence of ozone. Atmospheric Environment, 40. LBNL kaydı
4. Yeşil ürünlerdeki gizli bileşikler ve terpen-ozon tepkimeleri üzerine haber. Buildings, 2015
5. Steinemann, A. ve ark. (2020). Volatile chemical emissions from car air fresheners. Air Quality, Atmosphere & Health. JCU kaydı
6. Head-space, small-chamber and in-vehicle tests for volatile organic compounds emitted from air fresheners for the Korean market (2008). Chemosphere, 70(10), 1827–1834. PubMed
7. Ongwandee, M. ve ark. (2014). Variation of VOCs inside a new car during the first year and their relationship to temperature. Applied Environmental Research, 36(2), 69–75. Makale
8. Melbourne Üniversitesi (2016). Fragranced products: risks for people and profits? (Steinemann ulusal anket bulguları). Haber
9. Schwartz-Narbonne, H., Du, B., Siegel, J.A. (2021). Volatile organic compound and particulate matter emissions from an ultrasonic essential oil diffuser. Indoor Air, 31(6), 1982–1992. Toronto Üniversitesi özeti

Bu yazı bilgilendirme amacı taşır; tıbbi tavsiye yerine geçmez.